Sürüşmə (slippage) nədir və onu necə ölçmək olar

Sifarişi göndərəndə ekranda gördüyünüz qiymətlə real icra qiyməti arasındakı fərqə sürüşmə (slippage) deyilir. Çox alınıb-satılan iri şirkətlərin səhmlərində bu fərq adətən səhm başına bir-iki sentdir. Lakin dövriyyəsi az olan kağızlarda, xəbərdən sonrakı sürətli bazarda və ya ekranda görünən həcmdən böyük sifarişlərdə sürüşmə komissiya ilə spredin cəmindən də baha başa gələ bilər. Ən əsası: komissiyadan fərqli olaraq o, hesabat sənədində ayrıca sətir kimi görünmür — yalnız özünüz ölçsəniz, bilərsiniz.

Sürüşmə, spred və komissiya eyni şey deyil

Bu üç xərc tez-tez bir-birinə qarışdırılır:

• Komissiya və ya platforma haqqı — sifarişdən əvvəl bəlli olan, açıq göstərilən məbləğ.
• Spred — ticarət anında ən yaxşı alış (bid) və ən yaxşı satış (ask) qiymətləri arasındakı məsafə. Sifariş mükəmməl icra olunsa belə, orta nöqtəyə (midpoint) nisbətən spredin yarısını ödəyirsiniz. Bu xərcin necə formalaşdığı likvidliyin real ticarət xərcinizi necə dəyişdiyi bələdçisində ətraflı izah olunub.
• Sürüşmə — icra qiyməti ilə seçdiyiniz istinad qiyməti arasındakı fərq. Səbəbi ya kotirovkanın klik ilə icra arasında dəyişməsi, ya da sifarişinizin ən yaxşı qiymətdə duran həcmdən böyük olub “stəkanı yuxarı yeməsi”dir.

Praktik nəticə belədir: platforma sizə dar spred və aşağı komissiya göstərə bilər, amma sifarişləriniz müntəzəm olaraq gördüyünüz kotirovkadan üç sent geridə icra olunursa, o platforma ucuz deyil.

Əvvəlcə istinad qiymətini seçin

Sürüşmə rəqəmi tamamilə nə ilə müqayisə etdiyinizdən asılıdır. Üç geniş yayılmış baza var:

• Sifariş anındakı orta nöqtə — sifarişi göndərdiyiniz anda ən yaxşı alış və satış qiymətlərinin ortası. Alış və satış üçün simmetrik olduğuna görə şəxsi audit üçün ən təmiz bazadır.
• Öz tərəfinizdəki kotirovka — alırsınızsa ask, satırsınızsa bid. Bu baza xərcin spreddən kənar hissəsini ayırır.
• Qərar qiyməti — ticarət etmək qərarını verdiyiniz andakı qiymət. Tərəddüd xərcini də ölçür; öz davranışınızı təhlil etmək üçün faydalıdır, platformanı qiymətləndirmək üçün yararsız.

ABŞ tənzimləyicisi birinciyə yaxın yanaşmadan istifadə edir. Regulation NMS-in 611-ci qaydası ticarət mərkəzlərindən yazılı prosedurlar tələb edir: bu prosedurlar NMS səhmləri üzrə qorunan kotirovkaların “üstündən keçilməsinin” (trade-through) qarşısını almaq üçün əsaslı şəkildə qurulmalıdır.

Bu bəndi diqqətlə oxumaq lazımdır, çünki əksər investorun düşündüyündən daha dardır. Qorunan kotirovka yalnız ən yaxşı görünən alış və satış qiymətidir — yəni stəkanın zirvəsi. Qayda sizi həmin qiymət mövcud olduğu müddətdə ondan pis icradan qoruyur; arxadakı həcmlər haqqında heç nə demir.

Rəqəmlərlə nümunə: 300 səhmlik sifariş, 100 səhmlik dərinlik

Aşağıdakı kotirovka real bir əməliyyatın qeydi deyil, hesablamanın məntiqini göstərmək üçün seçilmiş nümunədir:

• Ən yaxşı alış 199,98; ən yaxşı satış 200,02; orta nöqtə 200,00
• Satış tərəfində cəmi 100 səhm görünür
• Siz 300 səhmlik bazar sifarişi göndərirsiniz

Mümkün icra ardıcıllığı:

Orta icra qiyməti = (100 × 200,02 + 150 × 200,05 + 50 × 200,07) ÷ 300 = 60 013,00 ÷ 300 = 200,0433

İki ölçü alırıq:

• Orta nöqtəyə (200,00) nisbətən: səhm başına 0,0433, sifariş üzrə 13,00 dollar, yəni 2,17 baza punktu.
• Ekranda gördüyünüz satış qiymətinə (200,02) nisbətən: səhm başına 0,0233, yəni 7,00 dollar. Məhz bu ikinci rəqəm spredlə izah olunmayan hissədir.

Buradan iki nəticə çıxır. Birincisi, mövqedən eyni üsulla çıxsanız, xərc təxminən ikiqat olur — büdcənizə 2,2 yox, təxminən 4,3 baza punktu yazın. İkincisi, zərərin mənbəyi arxasında görünən həcm olmayan 200 səhmdir. 100 səhm göndərsəydiniz, satış qiymətinə nisbətən sürüşməniz sıfır olardı.

Sürüşməni nə böyüdür

Spredin özü yox, sizin həcminizdə olan dərinlik. Hər tərəfdə 100 səhm duran bir sentlik spred, hər tərəfdə 5 000 səhm duran üç sentlik spreddən daha nazikdir. Sifariş həcmini seçməzdən əvvəl qiymətin yanındakı həcmə baxın.

Sessiyanın ilk və son dəqiqələri. Açılış və bağlanış hərracları həcmi toplasa da, onların ətrafındakı dəqiqələr günün ən geniş kotirovkalarını daşıyır. Uzadılmış və gecə sessiyaları daha da nazikdir — platformanız belə sessiyalar təklif edirsə, ABŞ səhm bazarının Bakı vaxtı ilə ticarət saatları bələdçisində hansı sessiyada nə itirdiyinizə baxın.

Xəbərlər. Maliyyə hesabatları, proqnozların yenilənməsi, indeksə daxil olma, makroiqtisadi göstəricilər. Kotirovkalar hadisədən əvvəl genişlənir və sonra da dəqiqələrlə geniş qalır.

Sifariş növü. Bazar sifarişi icranı zəmanətə alır, qiyməti isə açıq qoyur; limit sifarişi əksini edir. Hansının nə vaxt uyğun olduğu market və limit sifarişinin müqayisəsində izah olunub — sürüşmənin demək olar ki, hamısı bazar sifarişlərindən gəlir.

Kəsrli və məbləğlə verilən sifarişlər. “200 dollarlıq” alanda səhm sayı sizin nəzarət etmədiyiniz bir qiymətdən çıxarılır. Platformanın hansı qiyməti və hansı anı əsas götürdüyünü yoxlayın.

Öz icra keyfiyyətinizi necə ölçmək olar

Xüsusi proqram lazım deyil — 20 əməliyyat və bir cədvəl kifayətdir.

1. Hər sifarişdən əvvəl vaxtı və baxdığınız alış/satış kotirovkasını qeyd edin; ekran şəkli də işə yarayır.
2. İcradan sonra ticarət tarixçəsindən icra qiymətini və vaxtını götürün. Sifariş hissələrlə dolubsa, ilk qiyməti yox, həcmlə çəkilmiş ortanı götürün.
3. Sürüşməni həm orta nöqtəyə, həm də öz tərəfinizdəki kotirovkaya nisbətən hesablayın.
4. Baza punktuna çevirin: sürüşmə ÷ istinad qiyməti × 10 000. Bu, 12 dollarlıq səhmlə 600 dollarlıq səhmi müqayisə oluna bilən edir.
5. 20 əməliyyatdan sonra medianı götürün, ortanı yox. Əks halda hesabat günündəki bir pis icra bütün ortalamanı öz üzərinə çəkir.

Sonra seçmənizi bölün: bazar sifarişləri limit sifarişlərinə qarşı, ilk on dəqiqə günorta saatlarına qarşı, kiçik sifarişlər böyüklərə qarşı. Ən böyük fərqi göstərən müqayisə üzərində işləməyə dəyər.

Nə kömək edir

• Bazar sifarişi əvəzinə marketable limit. Alarkən limiti satış qiymətindən bir neçə sent yuxarı qoysanız, sürəti saxlayır, ən pis ssenarini isə məhdudlaşdırırsınız. Əvəzində qismən icra riskini qəbul edirsiniz.
• Həcmi görünən dərinliyə görə seçin. Ekranda olandan çox lazımdırsa, sifarişi bir dəfəyə yox, hissə-hissə göndərməyi planlaşdırın.
• İlk beş dəqiqəni gözləyin — əgər ticarətin səbəbi elə həmin xəbər deyilsə.
• Böyük sifarişi bölün və hissələr arasında kotirovkaya yenidən baxın.
• Platformanın icra keyfiyyəti hesabatlarını oxuyun. Regulation NMS-in 605-ci qaydası standartlaşdırılmış aylıq statistika tələb edir: orta effektiv spred, effektiv spredin kotirovka spredinə nisbəti və ən yaxşı görünən qiymətə nəzərən qiymət yaxşılaşdırılmasının həcmlə çəkilmiş ortası.

Həmin qayda sifarişləri həcm qruplarına ayırır — 250 dollardan az, 250–1 000, 1 000–5 000 və beləcə 200 000 dollar və yuxarıya qədər. Bu bölgünün özü bir şey deyir: icra keyfiyyəti sifariş həcminə görə fərqlənir və 500 dollarlıq sifarişlər üzrə hesablanmış statistika 40 000 dollarlıq sifariş haqqında az şey söyləyir.

Qaydalar nədən qoruyur, nədən yox

Yuxarıda göstərilən 611-ci qayda yalnız stəkanın zirvəsinə aiddir. Nümunədəki 200,07-yə qədər olan bütün icralar qaydaya tam uyğun ola bilər.

Bundan başqa, FINRA-nın 5310(a)(1) qaydası üzv şirkətdən tələb edir ki, kağız üçün ən yaxşı bazarı müəyyən etməkdə “əsaslı səy” göstərsin və müştəri üçün nəticə qiyməti mümkün qədər əlverişli olsun. Qayda bu səyin nəyi nəzərə alması gərəkdiyini sadalayır: bazarın xarakteri (qiymət, dəyişkənlik, nisbi likvidlik), əməliyyatın həcmi və növü, yoxlanılan bazarların sayı, kotirovkaya çıxış imkanı və sifarişin şərtləri.

Bir məhdudiyyət kripto platformaları üçün xüsusilə vacibdir: bu öhdəliklər ABŞ-da qeydiyyatdan keçmiş broker-dilerlərə və ticarət mərkəzlərinə şamil olunur. Səhmin qiymətini izləyən tokenləşdirilmiş və ya törəmə məhsul mütləq həmin çərçivə daxilində icra olunmur və sifarişinizin qarşı tərəfində gözlədiyinizdən fərqli bir şirkət dura bilər. Sifarişi kimin və hansı qaydalarla icra etdiyini yoxlamaq birja vasitəsilə səhm alışı ilə ənənəvi brokerlərin müqayisəsinin bir hissəsidir.

Ölçməni korlayan səhvlər

• İcranı son əməliyyat qiyməti ilə müqayisə etmək. Son çap köhnəlmiş ola bilər və ya spredin o biri tərəfindən gəlir. Kotirovkaya baxın.
• Bir əməliyyata görə nəticə çıxarmaq. Sürüşmə tək rəqəm yox, paylanmadır.
• Limiti o qədər dar qoymaq ki, sifariş heç vaxt dolmasın. Əldən buraxılan hərəkətin qiyməti beş baza punktundan qat-qat baha başa gəlir.
• Dar spredi dərin likvidlik kimi oxumaq. Bunlar ayrı xüsusiyyətlərdir və kiçik kağızlarda tez-tez üst-üstə düşmür.
• Spredin yarısını sürüşmə adlandırmaq. Satış qiymətini götürüb elə onu alırsınızsa, ödədiyiniz spreddir. Adı səhv qoymaq düzəldə biləcəyiniz hissəni gizlədir.

Mənbələr

• 17 CFR § 242.605, sifarişlərin icrası haqqında məlumatın açıqlanması (Legal Information Institute, Cornell Law School)
• 17 CFR § 242.611, sifarişin qorunması qaydası (Legal Information Institute, Cornell Law School)
• FINRA Rule 5310, Best Execution and Interpositioning, o cümlədən Supplementary Material .09
• SEC-in 34-99679 nömrəli (6 mart 2024) və 34-104147 nömrəli (30 sentyabr 2025) buraxılışları: 605-ci qaydaya edilən dəyişikliklər və uyğunluq tarixinin 14 dekabr 2025-dən 1 avqust 2026-ya keçirilməsi

Qayda mətnləri və tarixlər 21 sentyabr 2026-cı il tarixində yoxlanılıb. Hesabatlılıq öhdəlikləri və tarixlər dəyişir — istinad etməzdən əvvəl qaydanın cari redaksiyasını yoxlayın.