Risk və araşdırma
Portfelim nə qədər cəmlənib? Tək səhm və sənaye payını necə ölçmək
Real cəmləşməni göstərən üç göstərici: ETF daxilinə baxmaqla şirkət payı, sənaye cəmi və effektiv mövqe sayı. SPY-nin 31 mart 2026 portfeli və 17 000 manatlıq şərti hesab üzərində.
Hesabda dörd-beş fərqli tiker görəndə portfel diversifikasiya olunmuş kimi görünür. Amma əsl sual başqadır: bir şirkət və ya bir sənaye pis il keçirsə, pulunuzun nə qədəri onunla birlikdə düşəcək? Bu yazıda həmin sualı cədvəldə hesablaya biləcəyiniz üç göstərici ilə cavablandırırıq və ETF-in içinə baxmadan heç bir rəqəmə güvənməməyin səbəbini göstəririk.
Nümunə üçün SPDR S&P 500 ETF Trust (SPY) götürülüb, çünki onun portfeli SEC-ə təqdim edilən sənədlərdə açıq dərc olunur və hər kəs yükləyə bilər. Nümunədəki portfel şərtidir, tövsiyə deyil.
1-ci addım: mövqeləri tikerə görə yox, emitentə görə yazın
Sadə siyahı ilə başlayın: mövqe, bazar dəyəri və payı (bazar dəyəri ÷ nağd pul daxil olmaqla bütün hesabın dəyəri).
Sonra eyni şirkətə aid olanları birləşdirin. Alphabet-in birjada iki səhm sinfi var: GOOGL və GOOG. SPY-nin 31 mart 2026 tarixli N-PORT hesabatında onlar iki ayrı sətirdir (təxminən 3,0% və 2,4%), amma şirkət birdir: cəmi fondun 5,39%-i. Hər iki sinfi və ya səhmlə yanaşı onun ADR-ini saxlayırsınızsa, onları bir emitent kimi sayın.
2-ci addım: ETF-in içinə baxın
Hesabınızdakı ETF sətri bir mövqe deyil, fondun saxladığı bütün şirkətlərdən bir dilimdir. Bir şirkətə real təsirinizi tapmaq üçün birbaşa mövqeyinizə fonddakı payınızı əlavə edin:
Real pay = birbaşa pay + (ETF-in hesabdakı payı × şirkətin ETF daxilindəki payı)
Fond daxilindəki paylar fondun öz hesabatlarından və ya saytındakı portfel faylından götürülür. SPY üçün 31 mart 2026 vəziyyəti (Form N-PORT, 503 sətir, səhm sinifləri birləşdirildikdən sonra 500 emitent):
| Emitent | SPY daxilində pay |
|---|---|
| NVIDIA | 7,58% |
| Apple | 6,66% |
| Alphabet (iki sinif birlikdə) | 5,39% |
| Microsoft | 4,91% |
| Amazon | 3,64% |
| İlk 10 emitent cəmi | 37,90% |
İndi şərti hesab götürək: 17 000 manatlıq portfel, bunun 50%-i SPY, 20%-i NVIDIA, 15%-i Apple, 15%-i Microsoft.
| Emitent | Birbaşa | SPY vasitəsilə | Real pay | Manatla |
|---|---|---|---|---|
| NVIDIA | 20,00% | 50% × 7,58% = 3,79% | 23,79% | ≈ 4 044 |
| Apple | 15,00% | 50% × 6,66% = 3,33% | 18,33% | ≈ 3 116 |
| Microsoft | 15,00% | 50% × 4,91% = 2,46% | 17,46% | ≈ 2 968 |
Hesab "20% NVIDIA" göstərir, real rəqəm isə təxminən 24%-dir. Üç ən böyük şirkət birlikdə pulun 59,58%-ini, yəni təxminən 10 130 manatı təşkil edir. Hesabın yarısı 500 səhmlik fondda olsa da, nəticənin onda altısını üç şirkət müəyyən edir.
3-cü addım: sənaye üzrə cəmləyin
Şirkət adları sənaye üst-üstə düşməsini gizlədir. NVIDIA yarımkeçirici istehsalçısıdır, Apple texnoloji avadanlıq, Microsoft isə proqram təminatı sənayesindədir. S&P 500-ün özündə bu üç sənayenin payı onsuz da böyükdür.
SPY-nin yarımillik hesabatında sənaye bölgüsü cədvəli var. Aşağıda onun yuxarı hissəsi sənəddə olduğu kimidir (sənəd ingiliscədir):
Eyni hesablamanı sənaye üzrə aparaq:
| Sənaye | Birbaşa | SPY vasitəsilə | Cəmi |
|---|---|---|---|
| Yarımkeçiricilər | 20% (NVIDIA) | 50% × 14,5% = 7,25% | 27,25% |
| Proqram təminatı | 15% (Microsoft) | 50% × 8,2% = 4,10% | 19,10% |
| Texnoloji avadanlıq | 15% (Apple) | 50% × 7,4% = 3,70% | 18,70% |
Bu üç sənaye birlikdə hesabın 65,05%-idir. Çip tələbatına və ya texnoloji xərclərə dəyən bir zərbə hesabın böyük hissəsinə eyni anda təsir edəcək.
Bir xəbərdarlıq: hesabatdakı cədvəl "sənaye" (industry) səviyyəsindədir, bu, əksər bazar saytlarında gördüyünüz 11 geniş sektordan daha xırda bölgüdür. Cədvəlinizdə hamısı üçün eyni təsnifatdan istifadə edin, əks halda cəmlər düz alınmaz.
4-cü addım: "effektiv" mövqe sayını hesablayın
Paylar bərabər olmayanda mövqelərin sayı az şey deyir. Daha dürüst göstərici effektiv mövqe sayıdır:
Effektiv say = 1 ÷ (hər payın kvadratlarının cəmi), paylar onluq kəsrlə yazılır (məsələn, 23,79% = 0,2379).
Kvadratların cəmi Herfindahl-Hirschman indeksidir; rəqabət orqanları bazar cəmləşməsini də bununla ölçür. On bərabər mövqe düz 10 verir. Böyük mövqelər bu rəqəmi sürətlə aşağı salır.
- Yalnız SPY, emitent üzrə: təxminən 47,7. Beş yüz şirkət var, amma ən böyükləri ən kiçiklərindən qat-qat ağır olduğu üçün fond əllidən az bərabər mövqe kimi davranır.
- Nümunə hesab, şirkət səviyyəsinə qədər açılmış halda: təxminən 8,1.
- Eyni hesab, SPY-ni bir blok sayıb içinə baxmasanız: təxminən 3,0.
3,0 həddindən artıq pessimist, "500 səhmim var" hissi isə həddindən artıq nikbindir. Faydalı olan 8,1-dir: bu hesab təxminən səkkiz bərabər mövqedən ibarət portfel kimi davranır.
5-ci addım: dəyişikliyi etmədən əvvəl yoxlayın
Cədvəlin əsl faydası əməliyyatdan əvvəl dəyişikliyi sınamaqdır. Tutaq ki, bölgünü 70% SPY və NVIDIA, Apple, Microsoft üçün 10%-dən edirsiniz (eyni 31 mart 2026 SPY payları ilə):
| Göstərici | 50/20/15/15 | 70/10/10/10 |
|---|---|---|
| NVIDIA, real pay | 23,79% | 15,30% |
| Yarımkeçiricilər, cəmi | 27,25% | 20,15% |
| Effektiv mövqe sayı | 8,1 | 14,9 |
Heç biri "düzgün" variant deyil. Məqsəd nəyi seçdiyinizi görməkdir. Bir şirkətə böyük mərc qoymaq istəyirsinizsə, bunu şüurlu ölçüdə edin. Bir mövqedə nə qədər itirə biləcəyinizi mövqe həcmi: risk büdcəsindən səhm sayına keçid yazısında hesablamışıq.
Valyuta da bir cəmləşmədir
Bakıda yaşayıb gəlirini və xərclərini manatla edən oxucu üçün ABŞ səhmləri və ETF-ləri, hansı sənayedə olursa olsun, eyni valyutadadır: dollar. Yuxarıdakı hesabın 100%-i dollar aktivləridir. Bu, şirkət və sənaye cəmləşməsindən ayrı bir ölçüdür və cədvəldə ayrıca sətir kimi yazılmağa dəyər: investisiya pulunuzun neçə faizi dollarla, neçə faizi manatla və ya digər valyutalarla saxlanılır. Manat yığımlarınızın, depozitlərinizin və ya daşınmaz əmlakınızın da bu hesabla birlikdə bir mənzərə yaratdığını unutmayın.
Nə qədər cəmləşmə çoxdur?
Fərdi investor üçün universal hədd yoxdur və bu yazı da hədd qoymur. Kontekst üçün iki dərc olunmuş istinad nöqtəsi:
- ABŞ-ın 1940-cı il İnvestisiya Şirkətləri Qanununun 5(b)(1) bölməsinə görə fond özünü "diversifikasiya olunmuş" adlandıra bilər yalnız o halda ki, aktivlərinin ən azı 75%-i nağd pul, dövlət qiymətli kağızları, digər fondlar və ya hər biri aktivlərin 5%-indən və emitentin səsli səhmlərinin 10%-indən çox olmayan mövqelərdən ibarət olsun. Bu ölçü ilə nümunə hesabdakı 23,79% NVIDIA payı tərifdən çox uzaqdır; SPY-nin özündə də 31 mart 2026-da 5%-dən böyük üç emitent var idi.
- Fondun öz ilk-10 payı. "Geniş" saydığınız indeks fondunda ilk on şirkət 37,90%-dirsə (SPY həmin tarixdə belə idi), hələ heç bir ayrıca səhm almadan ən böyük şirkətlərə meylli başlayırsınız.
Bir şirkət və bir sənaye üçün öz yuxarı həddinizi digər qaydalarla birlikdə başlayanlar üçün səhm ticarəti risk planına yazın və hər ay və ya rübdə eyni gündə yoxlayın.
Rəqəmləri yeniləyin
Fond daxilindəki paylar qiymətlərlə və indeks dəyişiklikləri ilə dəyişir. SPY-də NVIDIA-nın payı 31 mart 2026-da 7,58%, növbəti N-PORT hesabatında, 30 iyun 2026-da isə 7,52% idi. Öz paylarınızı yeniləyəndə fond paylarını da yeniləyin:
- Fondun portfeli: SEC EDGAR-da son Form N-PORT (rübdə bir dəfə təqdim olunur), fondun illik və ya yarımillik hesabatı, yaxud idarəçinin gündəlik portfel faylı. Fond sənədlərində başqa nəyə baxmaq lazım olduğunu ETF almadan əvvəl yoxlama siyahısında göstərmişik.
- Öz paylarınız: nağd pulu və başqa platformalardakı aktivləri də daxil edin. Cəmləşmə bir tətbiqə yox, bütün investisiya pulunuza aiddir.
- Fondlar arasında üst-üstə düşmə: iki ETF saxlayırsınızsa, 2-ci addımı hər ikisi üçün edib nəticələri toplayın. İki "fərqli" böyük şirkətlər fondunun ilk onluğu çox vaxt demək olar ki, eynidir.
Qısa yoxlama siyahısı
- Səhm siniflərini və ADR-ləri bir emitentdə birləşdirin.
- Hər ETF-in içinə son dərc olunmuş portfel ilə baxın.
- Şirkət və sənaye üzrə cəmi payı eyni təsnifatla hesablayın.
- Effektiv mövqe sayını tapın: 1 ÷ payların kvadratlarının cəmi.
- Valyuta bölgüsünü ayrıca sətir kimi yazın.
- Balanslaşdırmanı əmr verməzdən əvvəl cədvəldə sınayın.
- Bir şirkət və bir sənaye üçün yuxarı hədd yazın və sabit tarixdə yoxlayın.
Mənbələr (yoxlanılıb: 19 oktyabr 2026): SPDR S&P 500 ETF Trust, 31 mart 2026 (təqdim: 28 may 2026) və 30 iyun 2026 (təqdim: 28 avqust 2026) dövrləri üzrə Form N-PORT; SPDR S&P 500 ETF Trust-ın 31 mart 2026 tarixli yarımillik hesabatı, Industry Breakdown cədvəli (Form N-30D, təqdim: 29 may 2026); hamısı SEC EDGAR vasitəsilə. 1940-cı il İnvestisiya Şirkətləri Qanunu, 5(b)(1) bölməsi, 15 U.S.C. § 80a-5(b)(1). Nümunə portfelin payları və manat məbləği şərtidir; real pay və effektiv say rəqəmləri dərc olunmuş paylardan bizim hesablamamızdır.