ETF almadan əvvəl nəyi yoxlamalı: portfel, xərc faizi və izləmə fərqi

Eyni indeksi izləyən iki ETF sizə fərqli nəticə verə bilər. Biri daha çox xərc tutur, digəri indeksdən daha çox geri qalır, üçüncüsü geniş spredlə alınıb-satılır və ya bazar qiyməti içindəki aktivlərin dəyərindən uzaqlaşır. Bunların heç biri fondun adında və ya tikerində görünmür. Hamısı emissiya prospektində, fondun saytında və gəlirlilik cədvəlinin bir neçə sətrində yazılıb.

Bu yazı ETF almadan əvvəl nəyi və hansı ardıcıllıqla yoxlamağı göstərir. Nümunə kimi SPDR S&P 500 ETF Trust (SPY) götürülüb, çünki onun prospektində hər bənd aydın görünür. Rəqəmlər fondun 26 yanvar 2026-cı ildə SEC-ə təqdim etdiyi prospektdəndir və 12 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanılıb. Bu, fond tövsiyəsi deyil, yoxlama qaydasıdır.

1. ETF-in içində əslində nə var?

İnvestisiya məqsədindən başlayın. SPY prospektində məqsəd belə yazılıb: xərclərdən əvvəl S&P 500 indeksinin qiymət və gəlir göstəricisinə "ümumilikdə uyğun" nəticə əldə etmək. Bu bir cümlə üç şey deyir: fond passivdir, konkret indeksi izləyir və xərclər bunun üstündən çıxılır.

Sonra tam portfel siyahısını açın. ABŞ-da açıq tipli fond kimi qeydiyyatda olan ETF-lərin çoxu SEC-in 6c-11 qaydasına görə hər iş günü, bazar açılmazdan əvvəl öz saytında hər aktivin tikerini, miqdarını və portfeldəki payını dərc etməlidir. Baxın:

• İlk 10 aktivin cəmi payı. "500 şirkət" deyilən fondda da pulunuzun böyük hissəsi bir neçə şirkətdə ola bilər.
• Sektor payı. SPY prospekti əsas risklər arasında "İnformasiya texnologiyaları sektoru riski"ni göstərir, çünki aktivlərin əhəmiyyətli hissəsi bu sektordadır. Böyük texnologiya şirkətlərinin səhmləri sizdə artıq varsa, geniş indeks fondu eyni riski bir az da artırır.
• Mövcud portfelinizlə üst-üstə düşmə. İlk on aktivi əlinizdəki mövqelərlə müqayisə edin. İlk onluğu eyni olan iki ETF almaq diversifikasiya deyil.

Fond səhmlərin özü əvəzinə svop, fyuçers və ya opsion saxlayırsa, bu ekspozisiyanın necə yaradıldığını oxuyun. SPY prospektində fondun "fyuçers və svop saxlamadığı" açıq yazılıb. Leverajlı və tərs (inverse) ETF-lər ayrı məhsuldur: gündəlik sıfırlanır və uzun müddətdə indeksdən xeyli uzaqlaşa bilər.

2. Xərc cədvəli: yalnız ümumi faizə baxmayın

Hər prospektin əvvəlində xərc cədvəli olur. SPY-ın cədvəli belədir:

SPDR S&P 500 ETF Trust prospekti (Form 485BPOS, 26 yanvar 2026), Fees and Expenses of the Trust bölməsi.

Onu belə oxuyun:

• İllik əməliyyat xərcləri cəmi 0,0945%. 10 000 ABŞ dolları dəyərində mövqedə bu, ildə təxminən 9,45 dollardır. Mərkəzi Bankın 1 USD = 1,70 AZN rəsmi məzənnəsi ilə 17 000 manatlıq mövqe üçün ildə təxminən 16 manat edir. Bu məbləğ sizə hesab kimi gəlmir, fondun aktivlərindən çıxılır və artıq qiymətə daxildir.
• Cədvələ nə daxil deyil. Cədvəlin üstündəki mətndə yazılıb ki, alqı-satqı zamanı ödədiyiniz broker komissiyaları və digər haqlar burada nəzərə alınmayıb. Platformanın komissiyası və bid-ask spredi əlavə xərcdir.
• Müvəqqəti güzəşt (fee waiver). Bəzi fondlar ümumi və güzəştdən sonrakı xalis faizi ayrı göstərir. Qeyddə güzəştin bitmə tarixinə baxın.
• Portfel dövriyyəsi. SPY son maliyyə ilində dövriyyənin 3% olduğunu bildirir. Fond daxilindəki alqı-satqı xərcləri xərc faizinə daxil deyil, ona görə yüksək dövriyyə gizli xərcdir.

3. İzləmə fərqini gəlirlilik cədvəlindən hesablayın

Xərc faizi fondun özünün elan etdiyi xərcdir. İzləmə fərqi (tracking difference) isə indeksə nisbətən faktiki itkinizdir. Onu "Orta illik ümumi gəlirlilik" cədvəlində tapın:

Fondun "Return Before Taxes" sətrini indeks sətrindən çıxın:

Fərq 0,0945%-lik xərc faizindən bir az çoxdur və bu normaldır: fond daxilindəki ticarət xərcləri, investisiya olunmamış nağd pul və dividendlərin vaxtı da az da olsa təsir edir. Burada əsas meyar sabitlikdir. Fərq hər üç dövrdə xərc faizinə yaxın qalırsa, fond işini görür. Fərq xərc faizindən bir neçə dəfə böyükdürsə və ya dövrdən dövrə kəskin dəyişirsə, səbəbini axtarın.

Kiçik fərqlər illər ərzində toplanır. On illik rəqəmlərlə 10 000 dollar ildə 14,82% artımla təxminən 39 827 dollara, 14,66% artımla isə təxminən 39 275 dollara çatır. Aradakı təxminən 550 dollar demək olar ki, bütünlüklə illik 0,16 bəndlik fərqdən yaranır.

Prospektin özündən iki qeyd. İndeks sətri heç bir xərc və vergi çıxılmadan hesablanır, ona görə fond onu heç vaxt tam təkrarlaya bilməz. SPY həm də dividendlərin avtomatik yenidən investisiyası xidmətini təklif etmir, yəni rüblük ödənişləri necə istifadə etməyiniz öz nəticənizi dəyişir.

İzləmə xətası (tracking error) başqa göstəricidir: orta fərq deyil, gündəlik və ya aylıq fərqlərin nə qədər dəyişkən olduğu. Fərq kiçik, xəta isə böyükdürsə, fond orta hesabla indeksə yaxın bitir, amma arada ondan xeyli uzaqlaşır.

4. Premium, diskont və ödəyəcəyiniz spred

ETF-in iki qiyməti var: içindəki aktivlərin xalis dəyəri (NAV) və sizin alıb-satdığınız bazar qiyməti. Bunları böyük institusional iştirakçılar iri bloklarla pay yaradıb geri qaytararaq bir-birinə yaxın saxlayır; SPY prospektində bu bloklar 50 000 vahidlik "Creation Unit" adlanır. Mexanizm işləyəndə fərq çox kiçik olur. Bazarda gərginlik olanda və ya aktivlər çətin satılanda fərq böyüyə bilər.

6c-11 qaydası ETF-lərin çoxundan hər iş günü saytda bunları tələb edir:

• əvvəlki günün NAV-ı, bazar qiyməti və premium və ya diskont;
• son təqvim ilində və sonrakı rüblərdə fondun neçə gün premium, neçə gün diskontla satıldığını göstərən cədvəl;
• son 30 təqvim günündə median bid-ask spred (faizlə);
• premium və ya diskont ardıcıl yeddi ticarət günündən çox 2%-i keçibsə, bu barədə açıqlama.

SPY açıq tipli fond deyil, unit investment trust (UIT) kimi qurulub, ona görə bu qaydanın ETF tərifinə düşmür; oxşar qiymət məlumatını fondun sponsorunun səhifəsində yoxlayın. Hər ETF üçün median spredi öz sifarişinizin ölçüsü ilə müqayisə edin: 0,05% spreddə 2 000 dollarlıq alış girişdə təxminən 1 dollar, çıxışda da bir o qədər xərcdir. Spredi sifariş anında necə ölçmək barədə bid-ask spred və real ticarət xərci yazımıza baxın.

Bakıdan ticarət edənlər üçün praktik qaydalar:

• Xüsusilə az alınıb-satılan ETF-lərdə market əvəzinə limit sifarişi istifadə edin.
• Əsas sessiyanın ilk və son dəqiqələrindən çəkinin: ABŞ yay vaxtında bu, Bakı vaxtı ilə 17:30 və 00:00 ətrafı, ABŞ standart vaxtında isə 18:30 və 01:00 ətrafıdır. Azərbaycan 2016-cı ildən yay vaxtına keçmir, ona görə fərq il ərzində 8 və 9 saat arasında dəyişir; tam cədvəl ABŞ bazarı Bakı vaxtı ilə yazısındadır.
• Xarici bazar səhmlərini saxlayan ETF-lərdə ehtiyatlı olun: həmin bazar bağlı olanda ETF ticarəti davam edir, amma NAV köhnə qiymətlərə əsaslanır.

5. Fondun ölçüsü, yaşı və bağlanma riski

Aktivləri və ticarət həcmi kiçik olan fondların bağlanma ehtimalı daha yüksəkdir. Bağlanma pulunuzun itməsi demək deyil, amma fond aktivləri satıb nağd pul ödəyir və bu, sizin seçmədiyiniz vaxtda vergi hadisəsi yarada bilər. Fond səhifəsində xalis aktivləri, yaranma tarixini və orta gündəlik həcmi qeyd edin. Çox yeni fondun 3-cü addımdakı müqayisə üçün tarixçəsi olmaya bilər.

6. Dividendlər və Azərbaycan rezidenti üçün vergi

SPY dividendləri rüblük, aprel, iyul, oktyabr və yanvarın son iş günü ödəyir. Prospektin vergi bölməsi ABŞ investorları üçün yazılıb. Azərbaycan rezidenti üçün iki ayrı məsələ var: ABŞ mənbədə tutulan vergi (Azərbaycana tətbiq olunan 1973-cü il ABŞ–SSRİ sazişində dividend maddəsi olmadığı üçün güzəştli dərəcə yoxdur) və xarici dividendin Azərbaycanda bəyan edilməsi. Hər iki mövzu, dərəcələr və saxlanmalı sənədlər Azərbaycanda xarici dividend vergisi yazısında ayrıca izah olunub. Hər ödənişin çıxarışını və həmin günün manat məzənnəsini saxlayın.

Bir yerdə yoxlama siyahısı

1. Məqsəd və indeks: passiv və ya aktiv, hansı indeks, törəmə alət və ya leveraj varmı.
2. Portfel: ilk 10 aktivin payı, ən böyük sektor, mövcud mövqelərlə üst-üstə düşmə.
3. Xərc cədvəli: ümumi xərc, güzəşt və onun bitmə tarixi, dövriyyə.
4. İzləmə fərqi: 1, 5 və 10 il üçün fond minus indeks, xərc faizi ilə müqayisə.
5. Ticarət: median spred, premium və diskont tarixçəsi, sizin ticarət etdiyiniz saatlarda həcm.
6. Ölçü və yaş: xalis aktivlər, yaranma tarixi, bağlanma riski.
7. Dividend və vergi: ödəniş cədvəli, mənbədə tutulan vergi, sənədlər.

Tez-tez edilən səhvlər

• Yalnız xərc faizinə görə seçmək. Xərci bir az yüksək, amma izləmə fərqi kiçik və spredi dar olan fond ümumilikdə daha ucuz başa gələ bilər.
• Fondun adını təsvir saymaq. Adda "global", "dividend" və ya "innovasiya" sözü portfelin faktiki tərkibi barədə az şey deyir; bunu portfel siyahısı göstərir.
• Yalnız bir illik nəticəyə baxmaq. Bir il müvəqqəti problemi və ya birdəfəlik qazancı gizlədə bilər. Cədvəldəki bütün dövrlərə baxın.
• Kiçik sifarişlərdə spredi unutmaq. Kiçik və tez-tez sifarişlərdə spred asanlıqla fondun bir illik xərcindən çox ola bilər.

Mənbələr (12 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanılıb): SPDR S&P 500 ETF Trust prospekti, 26 yanvar 2026-cı ildə təqdim edilmiş 485BPOS forması (Summary: Fees and Expenses of the Trust; The Trust's Investments and Portfolio Turnover; Principal Risks; Trust Performance; Dividends; Redemption of Units), SEC EDGAR; 17 CFR 270.6c-11, (c)(1) bəndi.