Risk və araşdırma
ADR almaq: depozitar haqları, valyuta riski və dividend uçotu
ADR alanda nəyə sahib olursunuz, depozitar haqları 20-F-in harasında yazılır, NT$ → dollar → manat zənciri və Tayvanın 21% vergisi dividendi necə dəyişir, hər ödəniş üçün nəyi qeyd etməli. TSMC və Infosys hesabatları üzərində.
ADR xarici şirkətin səhmini ABŞ birjasında, dollarla almağa imkan verir. Bakıdan baxanda bu, Tayvan və ya Hindistan birjasında hesab açmaqdan xeyli sadədir. Amma adi ABŞ səhmində olmayan üç şey var: depozitar bankın öz haqları, başqa valyutada elan olunan dividend və başqa ölkənin tutduğu vergi. Aşağıda bunların hər birinin harada yazıldığını və nəyi qeyd etməli olduğunuzu iki real illik hesabat üzərində göstəririk: Taiwan Semiconductor (TSM) və Infosys (INFY).
ADR alanda əslində nəyə sahib olursunuz?
Xarici şirkətin adi səhmləri öz ölkəsində kastodian bankda saxlanılır. ABŞ-dakı depozitar bank həmin səhmlərə qarşı sertifikat buraxır. Dəqiq desək, birjada alınıb-satılan vahid ADS (American Depositary Share), onu təsdiqləyən sənəd isə ADR-dir (American Depositary Receipt). Brokerlər adətən ikisinə də "ADR" deyir.
Vahidi iki rəqəm müəyyən edir:
- Nisbət. TSM-in Form 20-F illik hesabatına görə hər ADS beş adi səhmi təmsil edir. Infosys-də isə bir ADS = bir səhm. ADS qiyməti ilə Taybey birjasındakı qiymətin bir-birinə oxşamamasının səbəbi budur.
- Depozitar. TSM üçün bu, Citibank, N.A.-dır. 28 fevral 2026-cı il tarixinə 5 313 450 863 TSM səhmi 1 062 690 167 ADS şəklində Citibank-ın nominal saxlayıcısının adına qeydiyyatda idi.
ADS-in arxasında real səhm durduğu üçün qiyməti təxminən belə əlaqələnir:
ADS qiyməti ≈ nisbət × yerli birjada səhmin qiyməti ÷ (1 ABŞ dollarına düşən yerli valyuta)
Bu, kobud əlaqədir. Ticarət saatlarının fərqi, valyuta məhdudiyyətləri və ABŞ-dakı tələb ADS-i bu dəyərdən baha və ya ucuz saxlaya bilər. Ona görə "ucuzdur" qərarından əvvəl hər iki qiyməti müqayisə edin.
Bir də: NYSE və ya Nasdaq-da listinqi olan ADR-ləri şirkət özü sponsorlaşdırır və adətən SEC-ə Form 20-F illik hesabatı təqdim edir. Birjadankənar (OTC) ADR-lərdə, xüsusən şirkətin iştirakı olmadan yaradılan "sponsorsuz" proqramlarda ingilis dilində tapa biləcəyiniz məlumat xeyli az ola bilər. 20-F tapmırsınızsa, bunu araşdırmada boşluq kimi qəbul edin.
Depozitar haqları 20-F-in hansı bölməsində yazılır?
Hər 20-F hesabatında Item 12.D, American Depositary Shares bölməsi var. Depozitarın ADS sahiblərindən ala biləcəyi haqlar burada sadalanır. Haqlar proqramdan proqrama dəyişdiyi üçün ilk baxılacaq yer budur.
TSMC-nin 2025-ci il 20-F hesabatı (16 aprel 2026-da təqdim olunub), Item 12.D. Rəqəmlər bir ADS üçün maksimum həddir.
TSM cədvəlində dörd haqq var: ADS buraxılışı üçün 0,05 ABŞ dollarınadək, ləğvi üçün 0,05 dollaradək, depozitar nağd vəsait payladıqda (məsələn, hüquqların satışından) hər ADS üçün 0,02 dollaradək və hüquq və ya pulsuz səhm bölgüsü üçün 0,05 dollaradək. Cədvəlin altındakı mətnə görə buraxılış və ləğv haqlarını brokerlər ödəyir və müştərilərinə keçirir. Bu siyahıda illik saxlama haqqı yoxdur.
Infosys-in Item 12.D bölməsi fərqlidir. Oxşar buraxılış və ləğv haqlarından (0,05 dollaradək) əlavə orada bunlar var:
- hər nağd bölgü üçün bir ADS-ə 0,01 dollaradək;
- ADS proqramının idarə olunması üçün illik 0,02 dollaradək (bir ADS-ə).
Infosys-in Form 20-F hesabatı (15 iyun 2026), Item 12. TSMC-nin haqq cədvəli yuxarıda göstərilib.
Yəni eyni qiymətli iki ADR-in daimi xərci fərqli ola bilər. Infosys-in maksimum həddləri ilə: 200 ADS saxlayırsınızsa, illik haqq ən çox 200 × 0,02 = 4 dollar, hər nağd dividenddə isə ən çox 200 × 0,01 = 2 dollar olur. Şirkət ildə iki dəfə nağd dividend ödəsəydi, yuxarı hədd 4 + 4 = 8 dollar olardı. Məbləğ kiçikdir, amma təkrarlanır və ayrıca sətir kimi görünür; vergi ilə qarışdırılmasının səbəbi də budur.
Haqqın sizə necə çatması broker və ya platformadan asılıdır: dividenddən çıxıla, ya da ayrıca tutula bilər. ADR-ləri Binance Stocks vasitəsilə saxlayırsınızsa, Binance Stocks komissiyaları, spred və ADR xərcləri yazısında platformanın ADR haqlarını harada göstərdiyi izah olunur.
Valyuta riski: dividend Tayvan dollarında elan olunur
ADR dollarla alınır, amma şirkət öz valyutasında qazanır və dividendi də öz valyutasında elan edir. TSM 2025-ci ilin rüblük nağd dividendlərini Yeni Tayvan dollarında (NT$) göstərir.
Eyni hesabatdan 2025-ci ilin rüblük dividendləri (Item 8). Məbləğlər bir adi səhm üçündür, NT$ ilə.
2025-ci ilin üçüncü rübü üçün dividend bir səhmə NT$6,00003573-dür, ödəniş tarixi 9 aprel 2026. Bir ADS üçün: 5 × 6,00003573 = NT$30,0002. Pulu depozitar alır və dollara çevirir; sizin gördüyünüz dollar məbləği çevirmə günündəki məzənnədən asılıdır.
Azərbaycandan investisiya edən üçün zəncir bir halqa uzundur: NT$ → ABŞ dolları → manat. Mərkəzi Bankın rəsmi məzənnəsi uzun müddətdir 1 dollar = 1,7000 manat səviyyəsindədir; hesablamanı edəcəyiniz gün cbar.az-da yoxlayın. Aşağıdakı cədvəldə orta sətir TSM-in 20-F-də istifadə etdiyi 2025-ci il sonu məzənnəsidir (1 dollar = NT$31,37), digər ikisi müqayisə üçündür.
| 1 dollara NT$ | Bir ADS üçün dividend, dollar | Manatla (1,70) | 31,37-yə nisbətən |
|---|---|---|---|
| 30,00 | 1,0000 | 1,70 | +4,6% |
| 31,37 | 0,9563 | 1,63 | — |
| 33,00 | 0,9091 | 1,55 | −4,9% |
Eyni məzənnə təsiri ADS qiymətinə də aiddir: Taybeydə səhm yerində qalsa, NT$ isə dollara qarşı 5% ucuzlaşsa, ADS də digər şərtlər eyni olmaqla təxminən o qədər düşər. ADR sizə dollarla ticarət verir, dollar riskini yox. Manat dollara bağlı qaldıqca sizin əsas valyuta riskiniz NT$/dollar cütlüyündədir.
ADR dividendindən hansı ölkənin vergisi tutulur?
ADR dividendindən tutulan vergi adətən ABŞ-ın deyil, şirkətin öz ölkəsinin vergisidir. TSM-in 20-F hesabatının (Item 10, R.O.C. Taxation) bölməsinə görə səhmdarlara ödənən nağd dividenddən 21% Çin Respublikası (Tayvan) vergisi tutulur; səhmdarın rezidenti olduğu ölkə ilə vergi müqaviləsi daha aşağı dərəcə nəzərdə tutursa, o tətbiq olunur. Eyni bölməyə görə ADS satışından gələn gəlir Tayvan mənbəli sayılmır və hazırda Tayvanda vergiyə cəlb edilmir.
Nümunəni davam etdirək: 100 ADS, 1 dollar = NT$31,37, 1 dollar = 1,70 manat.
| Sətir | NT$ | Dollar | Manat |
|---|---|---|---|
| Ümumi dividend (100 × 30,0002) | 3 000,02 | 95,63 | 162,57 |
| Tayvan vergisi, 21% | −630,00 | −20,08 | −34,14 |
| Vergidən sonra | 2 370,02 | 75,55 | 128,43 |
Proqramınız bölgü haqqı tutursa, onu da çıxın. TSM-in Item 12.D siyahısında dividend başına haqq yoxdur, Infosys-də var.
Azərbaycan üçün iki məqam. Birincisi, Azərbaycanla Tayvan arasında müqavilə olub-olmadığını və 21%-in sizə azaldılıb-azaldılmadığını bu hesabatdan bilmək olmur; bunu ödəniş çıxarışınızdakı faktiki dərəcədən görəcəksiniz. İkincisi, xaricdə tutulan verginin Azərbaycanda ödəyəcəyiniz vergiyə hesablanıb-hesablanmaması yerli qaydalardan asılıdır və bu yazı onu sizin yerinizə həll edə bilməz; vergi məsləhətçisi və ya Dövlət Vergi Xidməti ilə dəqiqləşdirin. Hər halda qeydi saxlayın. Azərbaycanda dividend gəlirinin uçotu üçün valyuta, dividend və vergi yoxlama siyahısına baxın.
Hər ADR dividendi üçün hansı qeydi saxlamalı?
Platforma çıxarışı çox vaxt yalnız xalis dollar məbləğini göstərir. O bir rəqəmin içində dörd şey var: dividend, məzənnə, xarici vergi və depozitar haqqı. Gəliri bəyan etmək və ya vergi kreditini tələb etmək lazım gəlsə, onları ayrıca bilməlisiniz. Hər dividend üçün bir sətir:
| Sahə | Nümunə (TSM, 2025-ci il III rüb) |
|---|---|
| Tiker və nisbət | TSM, 1 ADS = 5 adi səhm |
| Depozitar | Citibank, N.A. |
| Qeydiyyat tarixində ADS sayı | sizin mövqeyiniz |
| Ödəniş tarixi | 9 aprel 2026 |
| Bir səhmə elan olunan məbləğ, yerli valyuta | NT$6,00003573 |
| Çevirmə məzənnəsi (NT$ → dollar) | çıxarışdan və ya depozitar bildirişindən |
| Dollar → manat məzənnəsi | ödəniş günü CBAR rəsmi məzənnəsi |
| Tutulan xarici vergi | dərəcə və məbləğ (burada 21%, müqavilə dərəcəsi tətbiq olunmayıbsa) |
| Depozitar haqqı | məbləğ və ya "yoxdur" |
| Alınan xalis məbləğ | çıxarışdan |
| Mənbə sənəd | 20-F ili və bölməsi |
İstinad etdiyiniz 20-F-in surətini saxlayın: haqq cədvəli və vergi təsviri il ərzində dəyişə bilər.
Ticarət saatı: ADR Bakı vaxtı ilə nə vaxt alınıb-satılır?
ADR ABŞ birjasında, ABŞ seansında işləyir. Nyu-Yorkda 09:30–16:00 olan əsas seans Bakı vaxtı ilə ABŞ yay vaxtında 17:30–00:00, ABŞ standart vaxtında (2026-cı ildə 1 noyabrdan) 18:30–01:00 olur. Taybey birjası isə Bakı vaxtı ilə səhər işləyir və ABŞ seansı açılanda artıq bağlı olur. Yəni axşam gördüyünüz ADS qiyməti Taybeydəki son qiymətdən sonra gələn xəbərləri və məzənnə dəyişikliyini də özündə daşıyır.
ADR almadan əvvəl beş yoxlama
- 20-F-i tapın. Şirkəti SEC EDGAR-da axtarın; EDGAR-da səhm araşdırması yazısı son illik hesabatı necə tapmağı göstərir. 20-F yoxdursa, məlumat da az olacaq.
- Nisbəti yazın (üz səhifədə və ya listinq bölməsində, Item 9) və ADS qiymətini yerli qiymətin dollara çevrilmiş dəyəri ilə müqayisə edin.
- Item 12.D-ni oxuyun. İllik və bölgü başına haqq varsa, saxlayacağınız ADS sayına vurun.
- Vergi bölməsini oxuyun: dividenddən tutulan yerli vergi dərəcəsi və müqavilə qeydi.
- Hansı valyuta riskini götürdüyünüzü bilin: şirkətin valyutası dollara qarşı, sonra dollar manata qarşı.
Mənbələr (yoxlanılıb: 13 oktyabr 2026): Taiwan Semiconductor Manufacturing Company Limited, 2025-ci maliyyə ili üçün Form 20-F, 16 aprel 2026-da təqdim olunub (Item 7, Major Shareholders; Item 8, Dividends and Dividend Policy; Item 10, R.O.C. Taxation; Item 12.D, Depositary Fees and Charges; NT$31,37 məzənnəsi üçün maliyyə hesabatlarına 3 saylı qeyd); Infosys Limited, 31 mart 2026-da bitən maliyyə ili üçün Form 20-F, 15 iyun 2026-da təqdim olunub (Item 9 və Item 12); hər ikisi SEC EDGAR vasitəsilə.